پانزده سال از شهادت سردار حسن طهرانی‌مقدم می‌گذرد؛ فرمانده‌ای كه نام او با شكل‌گیری و توسعه توان موشكی ایران گره خورده است. او در سال‌هایی كه كشور با محدودیت‌های گسترده نظامی و تسلیحاتی مواجه بود، مسیر تازه‌ای را در حوزه دفاعی دنبال كرد؛ مسیری كه اساس آن بر خودكفایی، تربیت نیروی متخصص و استفاده از دانش داخلی استوار بود و در ادامه به یكی از اركان توان بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شد.
21 آبان، یادآور فقدان مردی است كه فعالیت‌هایش از نیازهای عملیاتی دوران دفاع مقدس آغاز شد و به ایجاد زیرساخت‌هایی برای توسعه توان موشكی كشور انجامید. اهمیت كارنامه او را نمی‌توان صرفاً در مسئولیت‌های نظامی یا دستاوردهای فنی خلاصه كرد. آنچه جایگاه طهرانی‌مقدم را در تاریخ دفاعی ایران متمایز می‌كند، تلاش برای ایجاد یك ساختار پایدار علمی و صنعتی بود؛ ساختاری كه بتواند نیازهای دفاعی كشور را با تكیه بر توان متخصصان ایرانی تأمین كند.
در سال‌های جنگ تحمیلی، ایران برای مقابله با حملات نظامی عراق با كمبود تجهیزات و محدودیت‌های جدی در زمینه تأمین تسلیحات روبه‌رو بود. این شرایط، ضرورت ایجاد ظرفیت‌های مستقل دفاعی را بیش از پیش آشكار می‌كرد. طهرانی‌مقدم از جمله فرماندهانی بود كه این نیاز را به‌درستی تشخیص داد و برای رفع آن، ابتدا در حوزه توپخانه و سپس در زمینه موشكی فعالیت كرد.
از تجربه جنگ تا بنیان‌گذاری توان موشكی
حسن طهرانی‌مقدم ششم آبان 1338 در محله سرچشمه تهران متولد شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در سال 1359 به سپاه پاسداران پیوست و نخستین مسئولیت خود را در بخش اطلاعات منطقه 3 سپاه شمال بر عهده گرفت.
با شروع جنگ تحمیلی، مأموریت‌های او به‌تدریج به حوزه‌های عملیاتی و پشتیبانی آتش كشیده شد. در آن مقطع، نیروهای ایرانی برای مقابله با ارتش عراق با مشكلاتی در زمینه آتش پشتیبانی مواجه بودند. همین مسئله ضرورت ایجاد سازمانی منسجم برای استفاده از ظرفیت توپخانه را مطرح كرد.
طهرانی‌مقدم در پاییز 1360 طرحی برای ساماندهی آتش پشتیبانی و خمپاره‌اندازها ارائه داد و در ادامه، در شكل‌گیری و سازماندهی یگان‌های توپخانه سپاه نقش داشت. این فعالیت‌ها، تجربه‌ای مهم برای ورود او به عرصه‌ای شد كه بعدها بخش اصلی مأموریت نظامی‌اش را تشكیل داد.
در آبان 1362، مسئولیت راه‌اندازی و سازماندهی یگان موشكی زمین به زمین سپاه به او سپرده شد. این مأموریت در شرایطی به وی واگذار شد كه حملات موشكی عراق به شهرهای ایران ادامه داشت و كشور برای پاسخ متقابل با محدودیت‌های فراوانی روبه‌رو بود.
نخستین گام‌های ایران در این حوزه در همان سال‌ها برداشته شد. در 21 اسفند 1363، نخستین موشك ایران به سمت كركوك شلیك شد؛ رویدادی كه آغاز مرحله تازه‌ای در توان دفاعی كشور به شمار می‌رفت.
یك سال بعد، طهرانی‌مقدم به فرماندهی موشكی نیروی هوایی سپاه منصوب شد و مسئولیت گسترش و سازماندهی این حوزه را دنبال كرد. نگاه او از ابتدا فراتر از تأمین چند سامانه نظامی بود. او به دنبال ایجاد مجموعه‌ای از توانمندی‌ها شامل دانش تخصصی، نیروی انسانی آموزش‌دیده، زیرساخت‌های فنی و امكان تولید در داخل كشور بود.
تكیه بر دانش داخلی؛ نقطه محوری فعالیت‌های طهرانی‌مقدم
در شرایطی كه تحریم‌ها و محدودیت‌های خارجی دسترسی ایران به فناوری‌های پیشرفته نظامی را دشوار كرده بود، طهرانی‌مقدم بر استفاده از ظرفیت‌های داخلی تأكید داشت. او معتقد بود وابستگی به خارج نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای بلندمدت دفاعی كشور باشد و باید زمینه‌ای فراهم شود تا متخصصان ایرانی خود به طراحی و توسعه فناوری‌های مورد نیاز بپردازند.
این رویكرد به‌تدریج باعث شد فعالیت در حوزه موشكی از مرحله استفاده از تجهیزات موجود فراتر برود و موضوعاتی مانند تحقیق، طراحی، توسعه و تولید داخلی در مركز توجه قرار گیرد.
از این منظر، دستاورد اصلی طهرانی‌مقدم را نباید فقط در ساخت یك محصول یا دستیابی به یك قابلیت فنی جست‌وجو كرد. اهمیت فعالیت او در ایجاد مسیری بود كه بتواند به‌صورت مستمر دانش و تجربه را به توان صنعتی تبدیل كند.
تربیت نیروهای متخصص، ایجاد مراكز تحقیقاتی و توسعه زیرساخت‌های فنی، بخش‌هایی از این رویكرد بودند. در سال‌های بعد نیز توسعه سامانه‌های مختلف موشكی و پیشرفت در حوزه‌هایی مانند سوخت جامد و مایع و افزایش دقت و قابلیت اطمینان سامانه‌ها در همین مسیر دنبال شد.
میراث یك فرمانده در معادلات بازدارندگی
توان دفاعی هر كشور متناسب با شرایط امنیتی و تهدیدهایی كه با آن مواجه است، شكل می‌گیرد. ایران نیز در محیطی قرار دارد كه همواره با چالش‌های امنیتی و محدودیت‌های تسلیحاتی روبه‌رو بوده است. در چنین شرایطی، ایجاد ظرفیت‌های بومی برای دفاع از سرزمین و منافع ملی، اهمیت راهبردی پیدا می‌كند.
توان موشكی یكی از مؤلفه‌های این ظرفیت دفاعی است كه می‌تواند امكان پاسخگویی به تهدیدها را فراهم كند و محاسبات طرف مقابل را تحت تأثیر قرار دهد.
در دوران دفاع مقدس، برد موشك‌های در اختیار ایران حدود 300 كیلومتر بود؛ اما بر اساس دستاوردهای اعلام‌شده در سال‌های بعد، این ظرفیت به‌تدریج توسعه یافت و سامانه‌هایی با بردهایی در حدود دو هزار كیلومتر در اختیار كشور قرار گرفت.
البته ارزیابی توان موشكی صرفاً بر اساس برد انجام نمی‌شود. میزان دقت، قابلیت اطمینان، تنوع سامانه‌ها و توان عملیاتی متناسب با نوع تهدید نیز در این ارزیابی نقش دارند. دستیابی به چنین قابلیت‌هایی نتیجه یك روند طولانی از فعالیت‌های تحقیقاتی، توسعه صنعتی و انتقال تجربه میان نسل‌های مختلف متخصصان است.
در این میان، سهم طهرانی‌مقدم را باید در پایه‌گذاری ساختاری جست‌وجو كرد كه امكان ادامه این مسیر را فراهم آورد. او به دنبال ایجاد ظرفیتی بود كه با تغییر شرایط و گذشت زمان، همچنان بتواند نیازهای دفاعی كشور را پاسخ دهد.
توجه به نیروی انسانی؛ بخش كمتر دیده‌شده كارنامه شهید
در كنار فعالیت‌های فنی و نظامی، شیوه مدیریت و سازماندهی نیروها نیز از بخش‌های قابل توجه كارنامه طهرانی‌مقدم محسوب می‌شود. او برای شناسایی استعدادها و استفاده از توان جوانان اهمیت زیادی قائل بود و اعتقاد داشت پیشرفت در حوزه‌های پیچیده علمی و صنعتی بدون اعتماد به نیروهای متخصص امكان‌پذیر نیست.
در این نگاه، نیروی انسانی صرفاً بخشی از ساختار اجرایی نبود، بلكه مهم‌ترین سرمایه برای حل مسائل و دستیابی به فناوری‌های جدید به شمار می‌رفت. فراهم كردن فرصت برای فعالیت گروه‌های تخصصی، حمایت از ایده‌های تازه و ایجاد فضای مناسب برای تبدیل دانش به محصول، از جمله ویژگی‌های این رویكرد مدیریتی بود.
تجربه فعالیت‌های او نشان می‌دهد كه محدودیت امكانات، لزوماً به معنای متوقف شدن مسیر پیشرفت نیست. استفاده درست از منابع موجود، برنامه‌ریزی بلندمدت و اعتماد به نیروهای جوان می‌تواند زمینه دستیابی به نتایج مهم را فراهم كند.
این ویژگی‌ها تنها به حوزه نظامی محدود نمی‌شوند. خودباوری، نظم سازمانی، مسئولیت‌پذیری، حمایت از استعدادها و توجه به دانش، مؤلفه‌هایی هستند كه در بخش‌های علمی، صنعتی و اقتصادی نیز كاربرد دارند.
21 آبان 1390؛ پایان زندگی یك فرمانده و تداوم مسیری كه آغاز كرد
سردار حسن طهرانی‌مقدم در 21 آبان 1390، در جریان انفجار در پادگان شهید مدرس واقع در منطقه بیدگنه ملارد، به همراه جمعی از همكارانش در سازمان جهاد خودكفایی سپاه به شهادت رسید.
او در زمان شهادت همچنان در مسیر فعالیت‌های مرتبط با توسعه توان موشكی كشور قرار داشت. فقدان این فرمانده برای مجموعه دفاعی ایران ضایعه‌ای بزرگ بود، اما ساختاری كه با تلاش او و همكارانش شكل گرفته بود، به فعالیت خود ادامه داد.
پانزده سال پس از آن حادثه، بررسی كارنامه طهرانی‌مقدم فرصتی برای توجه به مسیری است كه از نیازهای دوران جنگ آغاز شد و به ایجاد ظرفیت‌های پایدار دفاعی انجامید. این مسیر نشان می‌دهد كه توسعه توانمندی‌های راهبردی، نیازمند استمرار فعالیت علمی، سرمایه‌گذاری بر نیروی انسانی و انتقال تجربه میان نسل‌های مختلف است.
در عین حال، امنیت پایدار تنها به تجهیزات و فناوری‌های نظامی وابسته نیست. انسجام ملی، اعتماد عمومی، توان اقتصادی، پیشرفت علمی و هماهنگی میان بخش‌های مختلف كشور نیز در تقویت بنیان‌های امنیتی نقش دارند. ظرفیت دفاعی زمانی می‌تواند از پشتوانه‌ای ماندگار برخوردار باشد كه در كنار توان فنی، از حمایت اجتماعی و زیرساخت‌های علمی و صنعتی نیز بهره‌مند شود.
میراثی كه به نسل‌های بعد منتقل شد
مرور زندگی و فعالیت‌های حسن طهرانی‌مقدم نشان می‌دهد كه بخش مهمی از تأثیرگذاری او در ایجاد یك مسیر بلندمدت برای توسعه توان دفاعی كشور بود. او فعالیت خود را در شرایط دشوار جنگ آغاز كرد؛ زمانی كه محدودیت‌های تسلیحاتی، نیاز به راهكارهای داخلی را به ضرورتی جدی تبدیل كرده بود.
آنچه از این فرمانده به یادگار مانده، تنها مجموعه‌ای از دستاوردهای فنی نیست؛ بلكه تجربه‌ای از پیوند میان دانش، مدیریت، خودباوری و تلاش سازمان‌یافته است. تجربه‌ای كه نشان داد ایجاد یك ظرفیت راهبردی، به برنامه‌ریزی مستمر و پرورش نیروی انسانی متخصص نیاز دارد.
اكنون، پانزده سال پس از شهادت پدر موشكی ایران، نام او همچنان با شكل‌گیری یكی از مهم‌ترین بخش‌های ساختار دفاعی كشور همراه است. مسیری كه طهرانی‌مقدم در سال‌های دفاع مقدس آغاز كرد، در ادامه به دست نسل‌های بعدی متخصصان دنبال شد و به یكی از مؤلفه‌های توان بازدارندگی ایران تبدیل شد.
شاید مهم‌ترین بخش میراث او را بتوان در همین نكته خلاصه كرد: تبدیل یك نیاز فوری دفاعی به ظرفیتی ماندگار كه توسعه آن به دانش، تجربه و تلاش مستمر نسل‌های بعد وابسته است.
