بارش‌های سنگین و سیلابی آبان‌ماه در مناطق مختلف ایران، بار دیگر موضوع تغییرات جوی، منشأ ورود رطوبت به كشور و نحوه مدیریت منابع آب را به یكی از مباحث مهم كارشناسی تبدیل كرده است. در روزهایی كه برخی تحلیل‌های منتشرشده در فضای مجازی، این بارندگی‌ها را به پدیده‌هایی مانند ال‌نینو نسبت می‌دهند، كارشناسان بر ضرورت شناخت علمی سازوكار سامانه‌های بارشی و پرهیز از تفسیرهای غیرتخصصی تأكید دارند.
دكتر حسین اردكانی، پیشكسوت هواشناسی ایران، معتقد است بارش‌های اخیر حاصل فعالیت سامانه‌های جوی منطقه‌ای و انتقال رطوبت از منابعی مانند مدیترانه، دریای سیاه و دریای سرخ است و ارتباط مستقیمی با پدیده ال‌نینو ندارد. او همچنین نقش گرمایش زمین در افزایش ظرفیت رطوبت‌پذیری جو را یادآور می‌شود و می‌گوید تركیب دمای بالاتر و ورود رطوبت كافی می‌تواند شدت بارندگی‌ها را افزایش دهد.
با این حال، از نگاه این كارشناس، مسئله مهم‌تر به سرنوشت آب حاصل از این بارش‌ها بازمی‌گردد؛ چراكه بخش قابل توجهی از روان‌آب‌های ناشی از بارندگی‌های شدید، به دلیل كمبود زیرساخت‌های ذخیره‌سازی و مهار سیلاب، بدون بهره‌برداری مناسب از دسترس خارج می‌شود.
اردكانی در این گفت‌وگو، ضمن تشریح منشأ سامانه‌های بارشی اخیر، درباره سابقه وقوع بارندگی‌های مشابه در ایران، تأثیر گرمایش جهانی، میزان بهره‌برداری از روان‌آب‌ها و ضرورت ارتقای سواد هواشناسی در جامعه توضیح داده است.
ال‌نینو منشأ مستقیم بارندگی‌های اخیر ایران نیست
سؤال: از نظر سازوكارهای جوی، چه عواملی باعث شده سامانه‌های اخیر چنین بارش‌های سنگین و ناگهانی در كشور ایجاد كنند؟ رطوبت این سامانه‌ها از چه مسیری وارد ایران می‌شود؟
من حدود دهم خردادماه در مصاحبه‌ای با رسانه‌ها اعلام كرده بودم كه در شهریور و مهرماه امسال احتمال وقوع بارندگی‌های قابل توجه وجود دارد. با وجود مخالفت‌هایی كه در آن زمان مطرح شد، بارش‌ها از پانزدهم آبان‌ماه به‌طور جدی آغاز شدند.
متأسفانه در روزهای اخیر مطالبی در شبكه‌های اجتماعی منتشر شده كه بارندگی‌های جنوب ایران را نشانه ورود ال‌نینو معرفی می‌كنند. چنین اظهارنظرهایی نشان‌دهنده ضعف اطلاع‌رسانی علمی در جامعه است. انتظار می‌رفت رسانه‌های رسمی، به‌ویژه صداوسیما، از چند ماه قبل برنامه‌های تخصصی برای توضیح این پدیده‌ها برگزار كنند تا مردم با ماهیت آن‌ها آشنا شوند.
ال‌نینو یك پدیده كلان‌اقلیمی است كه در بخش شرقی اقیانوس آرام و محدوده نزدیك به خط استوا، به‌ویژه در مجاورت سواحل آمریكای جنوبی، شكل می‌گیرد. در این پدیده، دمای سطح آب اقیانوس به شكل غیرمعمول افزایش پیدا می‌كند و این تغییر می‌تواند الگوهای گردش جو و بارندگی را در نقاط مختلف جهان تحت تأثیر قرار دهد.
با این حال، بارش‌های معمولی و حتی سیلابی ایران را نمی‌توان مستقیماً به ال‌نینو نسبت داد. سامانه‌هایی كه در روزهای اخیر كشور را تحت تأثیر قرار داده‌اند، منشأ و سازوكار جوی منطقه‌ای دارند.
رطوبت این سامانه‌ها عمدتاً از عرض‌های میانی و بخش شرقی اقیانوس اطلس تأمین می‌شود. توده‌های هوایی در مسیر حركت خود از روی دریای مدیترانه، دریای سیاه و در برخی موارد دریای سرخ عبور می‌كنند و با دریافت رطوبت از این پهنه‌های آبی، به سمت ایران حركت می‌كنند.
زاگرس چگونه بارش‌های غرب ایران را تشدید می‌كند؟
سؤال: منشأ اصلی رطوبت سامانه‌های اخیر چیست و چه عاملی باعث شده بارش‌ها در مناطق غربی كشور شدت بیشتری داشته باشند؟
همان‌طور كه اشاره كردم، این سامانه‌ها در مسیر حركت از سمت اقیانوس اطلس و مدیترانه، از منابع مختلف رطوبتی تغذیه می‌شوند. دریای مدیترانه، دریای سیاه و گاهی دریای سرخ در تأمین رطوبت آن‌ها نقش دارند.
یكی از دلایل تمركز بارش در غرب ایران، برخورد این توده‌های هوایی با رشته‌كوه زاگرس است. هنگامی كه جریان‌های مرطوب به این مانع طبیعی می‌رسند، ناچار به صعود می‌شوند و در نتیجه، شرایط برای شكل‌گیری بارندگی‌های قابل توجه فراهم می‌شود. این فرایند در هواشناسی به صعود اوروگرافیك معروف است.
بنابراین، وقوع بارش‌های سنگین در غرب كشور پدیده تازه‌ای نیست و در سوابق اقلیمی ایران نمونه‌های متعددی از آن وجود دارد. در طول 65 سال فعالیت علمی‌ام، بارها شاهد سیلاب‌هایی با شدت و گستردگی بیشتر از بارندگی‌های اخیر بوده‌ام.
در مناطق ساحلی دریای خزر نیز این پهنه آبی می‌تواند با تأمین رطوبت بیشتر، به تقویت سامانه‌های بارشی كمك كند. از طرف دیگر، مناطق كوهستانی به دلیل شرایط صعود اجباری هوا، معمولاً بارش‌های بیشتری را تجربه می‌كنند.
این سامانه پس از عبور از مناطق غربی به سمت شرق كشور حركت می‌كند، اما در ادامه مسیر، بخش زیادی از رطوبت خود را از دست می‌دهد و به دلیل نبود منابع رطوبتی كافی، انتظار نمی‌رود در شرق كشور بارندگی‌هایی با همان شدت مناطق غربی رخ دهد.
مشكل اصلی این است كه در نبود اطلاع‌رسانی علمی مناسب، برخی افراد هر تغییر جوی را به پدیده‌های كلان‌اقلیمی نسبت می‌دهند؛ در حالی كه شناخت این سامانه‌ها از مباحث پایه هواشناسی است.
بارندگی‌های سیل‌آسا در ایران سابقه تاریخی دارند
سؤال: آیا در سال‌های گذشته نیز بارش‌هایی با چنین شدت و گستردگی در كشور اتفاق افتاده است؟
بله، نمونه‌های متعددی از این شرایط را تجربه كرده‌ایم. در سال‌های 1397 و 1398، بارندگی‌های بسیار گسترده‌ای در خوزستان، مناطق مركزی و بخش‌های مختلف كشور رخ داد كه از نظر حجم و وسعت، حتی از برخی بارندگی‌های اخیر نیز شدیدتر بود. بررسی آرشیو اطلاعات هواشناسی می‌تواند ابعاد آن سیلاب‌ها را به‌خوبی نشان دهد.
در مرداد 1401 نیز پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی درباره بارندگی‌های شدید محقق شد و سیل امامزاده داوود رخ داد. حتی در سال 1335 هم شاهد ورود پدیده مانسون به ایران در ماه مرداد بودیم كه بارش‌های سنگین همراه با رعدوبرق‌های شدید به دنبال داشت.
در بیش از شش دهه فعالیت در حوزه هواشناسی، بارها چنین سامانه‌هایی را بررسی كرده‌ام. این سیستم‌ها از انرژی جوی بالایی برخوردارند و مدل‌های پیش‌بینی معتبر بین‌المللی، از جمله مدل‌هایی كه داده‌های آن‌ها از مراكز علمی انگلیس و آمریكا دریافت می‌شود، می‌توانند از چند روز قبل نشانه‌های وقوع آن‌ها را مشخص كنند.
در مورد سامانه اخیر نیز نقشه‌های هواشناسی از حدود یك هفته قبل، احتمال بارندگی‌های شدید در غرب ایران، ارتفاعات البرز و مناطق ساحلی را نشان می‌دادند.
نوع بارش نیز به دمای هوا بستگی دارد. اگر چنین سامانه‌هایی در دی یا بهمن فعال شوند، به دلیل پایین بودن دما، احتمال بارش برف سنگین افزایش می‌یابد؛ اما در شرایط فعلی، دمای نسبتاً بالاتر باعث شده بارندگی‌ها عمدتاً به شكل باران باشند. البته در ارتفاعات مرتفع زاگرس و البرز كه دما به زیر صفر می‌رسد، بارش برف نیز رخ می‌دهد.
گرمایش زمین چه نقشی در افزایش شدت بارش‌ها دارد؟
سؤال: افزایش دمای زمین و آب‌های پیرامونی تا چه اندازه می‌تواند در تقویت بارندگی‌های حدی مؤثر باشد؟
این موضوع از نظر ترمودینامیك جو قابل توضیح است. هنگامی كه دمای هوا افزایش پیدا می‌كند و هم‌زمان رطوبت كافی وارد جو می‌شود، ظرفیت هوا برای نگهداری بخار آب بیشتر خواهد شد.
بر اساس قوانین فیزیكی، هوای گرم در مقایسه با هوای سرد توانایی بیشتری برای نگهداری رطوبت دارد. به همین دلیل، وقتی یك توده هوای گرم با منابع رطوبتی مناسب تغذیه می‌شود، می‌تواند مقدار بیشتری بخار آب در خود جای دهد.
در چنین شرایطی، گرمایش زمین در كنار ورود رطوبت از دریاهای پیرامونی، به تقویت سامانه‌های جوی كمك می‌كند و زمینه افزایش شدت بارندگی را فراهم می‌سازد.
بخش مهمی از آب باران‌ها به دلیل نبود زیرساخت ذخیره‌سازی از دست می‌رود
سؤال: چه میزان از بارش‌های اخیر می‌تواند به منابع آب زیرزمینی و ذخایر آبی كشور اضافه شود؟ مهم‌ترین مشكل مدیریت این حجم از آب چیست؟
این نگرانی كاملاً جدی است و یكی از ضعف‌های اساسی ما در مدیریت منابع آب به همین مسئله مربوط می‌شود.
بارها تأكید كرده‌ام كه كشور برای جمع‌آوری و ذخیره‌سازی حجم بالای سیلاب‌ها، برنامه جامع و زیرساخت كافی ندارد. بخشی از آب بارندگی‌ها به زمین نفوذ می‌كند، مقداری وارد زمین‌های كشاورزی می‌شود، اما حجم قابل توجهی نیز بدون استفاده مناسب از دسترس خارج می‌شود.
در مناطق جنوبی، جنوب شرقی و استان‌هایی كه با كمبود بارندگی مواجه‌اند، این مسئله اهمیت بیشتری دارد. در این مناطق، بارش‌های شدید و كوتاه‌مدت می‌توانند حجم زیادی روان‌آب ایجاد كنند. اگر برای هدایت و ذخیره این آب‌ها سازه‌ها و مخازن مناسبی وجود داشته باشد، می‌توان از آن‌ها در بخش كشاورزی و حتی پس از تصفیه، برای مصارف شرب استفاده كرد.
در كشورهای مختلف، مدیریت منابع آب بر پایه بهره‌برداری از فرصت‌های بارندگی و جلوگیری از هدررفت روان‌آب‌ها انجام می‌شود. ایران نیز به دلیل قرار گرفتن در منطقه خشك و نیمه‌خشك، بیش از بسیاری از كشورها به چنین برنامه‌هایی نیاز دارد.
در حال حاضر، در برخی رودخانه‌ها شاهد عبور حجم قابل توجهی از سیلاب هستیم، بدون آنكه امكان ذخیره‌سازی مناسب آن وجود داشته باشد. این وضعیت بار دیگر كمبود مخازن و زیرساخت‌های لازم برای انباره‌سازی آب را نشان می‌دهد.
با توجه به اینكه سامانه بارشی فعلی به‌تدریج از كشور خارج می‌شود، نباید فرصت استفاده از این منابع آبی را از دست بدهیم. امیدواریم در آذرماه نیز سامانه‌های بارشی مناسبی وارد كشور شوند، اما مدیریت منابع آب نباید صرفاً به انتظار بارندگی‌های بعدی محدود بماند.
آیا بارندگی‌های آبان می‌تواند ذخایر آبی تابستان آینده را تقویت كند؟
سؤال: از نظر تأمین آب و افزایش تاب‌آوری در برابر تنش آبی تابستان، بارش‌های اخیر چه میزان اهمیت دارند؟
به اعتقاد من، این بارندگی‌ها در صورت مدیریت صحیح روان‌آب‌ها می‌توانند دست‌كم 30 تا 40 درصد به تأمین آب مورد نیاز كمك كنند. البته این میزان به شرایط حوضه‌های آبریز و مقدار بارشی كه در محدوده سدهای كشور رخ داده، بستگی دارد.
برای ارزیابی دقیق اثر این بارش‌ها باید مشخص شود چه حجمی از آب وارد مخازن سدها شده است. نمی‌توان صرفاً بر اساس میزان بارندگی در یك منطقه، درباره افزایش ذخایر آبی كشور اظهارنظر قطعی كرد.
همان‌طور كه اشاره كردم، در برخی مناطق سیلاب‌ها در مسیر رودخانه‌ها جریان پیدا می‌كنند، اما به دلیل نبود ظرفیت كافی برای ذخیره‌سازی، امكان بهره‌برداری مناسب از آن‌ها وجود ندارد.
تجربه سال‌های 1397 و 1398 نمونه روشنی از اهمیت بارندگی‌های گسترده در تأمین منابع آب است. در آن سال‌ها بسیاری از سدهای كشور، به‌ویژه در خوزستان و جنوب غرب ایران، به دلیل حجم بالای بارش‌ها به مرحله سرریز رسیدند.
با این حال، تعیین سهم دقیق بارندگی‌ها در افزایش ذخایر سدها به بررسی‌های فنی و محاسبات مهندسی نیاز دارد. بنابراین باید میزان ورودی آب به مخازن به‌صورت دقیق اندازه‌گیری شود تا بتوان درباره اثر واقعی بارش‌ها بر وضعیت آبی كشور قضاوت كرد.
ضعف سواد هواشناسی؛ زمینه‌ساز گسترش شایعات در فضای مجازی
سؤال: وضعیت آگاهی عمومی درباره پدیده‌های اقلیمی را چگونه ارزیابی می‌كنید و رسانه‌های رسمی چه نقشی در مقابله با تحلیل‌های غیرعلمی دارند؟
متأسفانه همچنان با حجم زیادی از اظهارنظرهای غیرتخصصی در شبكه‌های اجتماعی مواجه هستیم. همین روزها مطالبی درباره حركت ابرها و تفسیرهای عجیب از شرایط جوی منتشر می‌شود كه می‌تواند باعث نگرانی و حتی ترس مردم شود.
بخش مهمی از این مشكل به ناآشنایی عمومی با اصول هواشناسی بازمی‌گردد. وقتی مردم اطلاعات كافی درباره نحوه شكل‌گیری سامانه‌های بارشی نداشته باشند، ممكن است هر تحلیل منتشرشده در فضای مجازی را معتبر تلقی كنند.
من از صداوسیما انتظار داشتم كه از سه یا چهار ماه قبل، برنامه‌های تخصصی برای توضیح شرایط جوی و آگاهی‌بخشی به مردم در نظر بگیرد. موضوعاتی مانند بارندگی‌های شدید، سیلاب و تغییرات اقلیمی باید پیش از وقوع، با زبان ساده و علمی برای جامعه تشریح شوند.
برای مثال، در خردادماه رئیس سازمان هواشناسی از احتمال تابستان بسیار گرم خبر داده بود، اما من در همان زمان پیش‌بینی متفاوتی داشتم و معتقد بودم تابستان ملایم‌تری پیش رو خواهیم داشت؛ اتفاقی كه به گفته من، در ادامه نیز همان‌طور رقم خورد.
در كشورهای پیشرفته، آگاهی از مسائل هواشناسی بخشی از اطلاعات عمومی شهروندان است. مردم با پیش‌بینی‌های روزانه آشنا هستند و تغییرات جوی را دنبال می‌كنند. این شناخت كمك می‌كند هنگام وقوع پدیده‌های حدی، واكنش منطقی‌تری داشته باشند و تحت تأثیر شایعات قرار نگیرند.
متأسفانه در كشور ما هنوز سطح آگاهی عمومی درباره هواشناسی و پدیده‌های اقلیمی پایین است. رسانه‌های رسمی باید این خلأ را با آموزش مستمر، استفاده از كارشناسان متخصص و ارائه توضیحات قابل فهم برای عموم مردم جبران كنند.
بارندگی‌های اخیر بار دیگر نشان داد كه شناخت علمی پدیده‌های جوی و مدیریت درست منابع آب، دو موضوع جدایی‌ناپذیر هستند. از یك سو باید سازوكار شكل‌گیری سامانه‌های بارشی به‌درستی برای جامعه توضیح داده شود و از سوی دیگر، زیرساخت‌های لازم برای بهره‌برداری از آب حاصل از این بارندگی‌ها توسعه یابد؛ چراكه در اقلیم كم‌آب ایران، هر فرصت بارندگی می‌تواند در تأمین منابع آبی آینده اهمیت داشته باشد.
