گروه‌های جهادی در سال‌های گذشته فعالیت خود را از روستاهای محروم اطراف مشهد آغاز كرده و به‌تدریج در حوزه‌هایی مانند محرومیت‌زدایی، امدادرسانی، آموزش، فعالیت‌های فرهنگی و بازسازی مناطق آسیب‌دیده در داخل و خارج از كشور گسترش داده‌اند؛ شبكه‌ای مردمی كه بر اساس روایت فعالان آن، بخش مهمی از ظرفیت اجرایی خود را از مشاركت داوطلبان و كمك‌های مردمی تأمین می‌كند.
فعالیت گروه‌های جهادی در خراسان رضوی طی سال‌های گذشته از اقدامات محدود عمرانی و خدماتی در مناطق محروم به مجموعه‌ای از فعالیت‌های تخصصی در حوزه‌های درمان، آموزش، فرهنگ، زیرساخت و امدادرسانی تبدیل شده است. این روند با شكل‌گیری قرارگاه‌ها و شبكه‌های مردمی، دامنه فعالیت این گروه‌ها را از حاشیه مشهد به مناطق بحران‌زده كشور و برخی كشورهای منطقه گسترش داده است.
آغاز از روستاهای محروم مشهد؛ شكل‌گیری قرارگاه‌های تخصصی
محمد هاشم زروندی، مسئول جهاد سازندگی استان خراسان رضوی، با اشاره به آغاز فعالیت گروه جهادی «شهید ابراهیم هادی» در اوایل دهه 90 گفت این مجموعه با همراهی تعدادی از طلاب، خیرین و فعالان اجتماعی شكل گرفت و فعالیت خود را از روستاهای حاشیه مشهد آغاز كرد.
به گفته وی، بازسازی خانه‌های نیازمندان و رنگ‌آمیزی مدارس از نخستین اقدامات این گروه بود؛ اما با پیوستن دانشجویان و نیروهای متخصص، فعالیت‌ها به حوزه‌های درمانی، آموزشی، فرهنگی و عمرانی توسعه یافت و مجموعه‌ای متشكل از نیروهای مختلف شكل گرفت كه منابع مالی آن با كمك خیرین و مشاركت مردم تأمین می‌شد.
زروندی هدف اولیه این حركت را علاوه بر خدمت‌رسانی، فراهم كردن زمینه رشد و تربیت فردی اعضا عنوان كرد و شعار «می‌سازیم تا ساخته شویم» را از محورهای شكل‌گیری این گروه دانست.
حضور در مناطق سیل‌زده؛ از معمولان تا فنوج
نخستین تجربه گسترده فعالیت این گروه خارج از خراسان رضوی، پس از وقوع سیل در استان لرستان رقم خورد. به گفته زروندی، حدود 60 تا 70 نفر از اعضای گروه در سال 1397 به شهر معمولان اعزام شدند و در زمینه لایروبی، بازسازی منازل و احیای باغ‌ها و مزارع آسیب‌دیده فعالیت كردند.
بازسازی مسجد آسیب‌دیده روستا و راه‌اندازی دوباره سامانه صوتی آن نیز بخشی از اقدامات این گروه بود. برگزاری مراسم مذهبی و برنامه‌های قرآنی در كنار فعالیت‌های عمرانی، از دیگر اقداماتی بود كه به گفته مسئول این مجموعه با هدف تقویت روحیه و ارتباط اجتماعی اهالی انجام شد.
در ادامه، با وقوع سیل در جنوب سیستان و بلوچستان، اعضای گروه به منطقه فنوج اعزام شدند. تمركز فعالیت‌ها در این منطقه بر ساخت و بازسازی محل نگهداری دام‌ها قرار گرفت تا زمینه بازگشت بخشی از فعالیت‌های معیشتی ساكنان فراهم شود.
از دوران كرونا تا احیای الگوی جهاد سازندگی
با شیوع ویروس كرونا، فعالیت گروه به تولید ماسك، پشتیبانی و هماهنگی میان گروه‌های مردمی تغییر جهت داد. زروندی همچنین از فعالیت سه‌ساله خود در مجمع جهادگران استان خراسان و پیگیری برنامه‌های آموزش، توانمندسازی و شبكه‌سازی گروه‌های جهادی خبر داد.
وی با اشاره به بازخوانی الگوی جهاد سازندگی تأكید كرد كه میان اردوی جهادی و جهاد سازندگی تفاوت وجود دارد؛ اردوهای جهادی بیشتر بر حل مسائل محدود و موقت و رشد اعضا تمركز دارند، اما جهاد سازندگی به دنبال حل مسائل اساسی و بلندمدت با مشاركت مردم همان منطقه است.
گسترش فعالیت‌ها به افغانستان، سوریه و لبنان
زروندی درباره فعالیت‌های فرامرزی این مجموعه گفت پس از زلزله سال 1402 در هرات افغانستان، گروه جهاد سازندگی مردمی با جمع‌آوری كمك‌های بازاریان، خیرین و مردم مشهد و خراسان، اقلام مورد نیاز را با چندین تریلی به روستاهای آسیب‌دیده منتقل كرد.
وی همچنین از تجمیع نزدیك به 40 میلیارد تومان كمك مردمی در چارچوب پویش «ایران همدل» برای حمایت از لبنان خبر داد. به گفته او، پس از حضور در سوریه و لبنان، اقداماتی برای ساخت و مرمت منازل خانواده‌های شهدا با هماهنگی نیروهای محلی و همكاری مجموعه «جهاد البناء» انجام شده است.
این گروه همچنین پس از وقوع زلزله در ولایت ننگرهار افغانستان، با استفاده از ظرفیت جامعه مهاجران افغانستانی در ایران و كمك‌های مردمی، اقلام مورد نیاز مناطق آسیب‌دیده را تأمین و ارسال كرده است.
شبكه تبلیغی؛ از یك گروه پنج‌نفره تا اعزام‌های گسترده
بخش دیگری از فعالیت‌های جهادی خراسان رضوی به حوزه تبلیغ و آموزش فرهنگی اختصاص دارد. حجت‌الاسلام مهدی رحمانی، از فعالان این حوزه، با اشاره به آغاز فعالیت گروه خود در اوایل دهه 80 گفت این مجموعه با حضور پنج نفر و با هدف اعزام نیروهای تبلیغی به مناطق محروم شكل گرفت.
به گفته وی، از سال 1386 اعزام‌ها به سیستان و بلوچستان توسعه یافت و در سال 1391، 103 نفر در قالب 24 خودروی شخصی برای فعالیت‌های تبلیغی به زاهدان اعزام شدند. در آن مقطع، نزدیك به 400 مدرسه تحت پوشش برنامه‌های این گروه قرار گرفتند و فعالیت‌ها به مراكزی مانند مساجد، حسینیه‌ها، زندان‌ها، دانشگاه‌ها و مراكز دیگر نیز گسترش یافت.
رحمانی افزود در سال‌های بعد، نیروهای متخصص در حوزه كودك، كتاب‌خوانی، نمایش و سرود آیینی به این مجموعه پیوستند و از سال 1392 نیز اعزام به استان هرمزگان با محوریت بندرعباس آغاز شد.
آموزش‌های تخصصی و توسعه فعالیت‌های فرهنگی
این فعال گروه جهادی، سال 1398 را مقطعی برای تغییر جهت آموزش‌های موضوعی و مهارتی به سمت مباحث گفتمان انقلاب و فعالیت‌های تبیینی دانست.
به گفته وی، پس از سال 1400 دوره‌های تخصصی كوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت با عناوینی مانند «شمع»، «فانوس» و «شاه‌چراغ» برای خواهران و برادران برگزار شد. همچنین همكاری‌هایی با مجموعه‌های تخصصی در حوزه خطابه و فعالیت‌های راهبردی شكل گرفت.
فعالیت‌های مردمی در حوزه خانواده و جمعیت
بخش دیگری از گزارش به فعالیت كنشگران حوزه جوانی جمعیت اختصاص دارد. زكیه رحمانی، از فعالان این حوزه، گفت فعالیت خود را از حدود سال 1400 آغاز كرده و پس از گذراندن دوره‌های تخصصی، در زمینه پژوهش، تدوین محتوای آموزشی و پاسخ‌گویی به پرسش‌های خانواده‌ها وارد فعالیت شده است.
به گفته وی، این مجموعه با مشاركت بانوان در شهرهای مختلف، جزواتی درباره پرسش‌ها و دغدغه‌های خانواده‌ها در زمینه فرزندآوری تهیه كرده و آموزش‌های رایگان را در مساجد و پایگاه‌های بسیج مشهد دنبال كرده است.
او همچنین از فعالیت حدود 30 سرگروه در مناطق مختلف مشهد خبر داد كه برنامه‌های آموزشی و گفت‌وگوهای چهره‌به‌چهره را در محلات پیگیری می‌كنند.
ستاد مردمی پشتیبانی و نقش مشاركت داوطلبانه
زروندی در بخش پایانی سخنان خود از تشكیل «ستاد مردمی پشتیبانی جنگ جهاد سازندگی» در خراسان رضوی خبر داد. به گفته وی، این ستاد با هماهنگی مسئولان استان و با هدف ساماندهی كمك‌های خیرین و تشكل‌های مردمی برای حمایت از مناطق آسیب‌دیده شكل گرفته است.
روایت فعالان این مجموعه‌ها نشان می‌دهد فعالیت‌های جهادی در خراسان رضوی طی سال‌های گذشته از اقدامات محلی و محدود فراتر رفته و در قالب شبكه‌هایی با حوزه‌های تخصصی مختلف ادامه یافته است؛ شبكه‌هایی كه تجربه آن‌ها در امدادرسانی، بازسازی، آموزش و پشتیبانی مناطق بحران‌زده، بر ظرفیت مشاركت داوطلبانه و سازماندهی منابع مردمی تكیه دارد.
